Dożynki - tradycja na wsi. Jak wyglądają dziś, jak świętowano dawniej?

AGWZaktualizowano 
Pomysłowe wieńce, odświętne stroje, lokalne władze, orkiestra, starości i dożynkowy chleb. Jest też grochówka z wielkiego kotła i zabawa przy muzyce disco. To współczesna wersja dożynek, których sezon trwa od sierpnia do września. Ale nie zawsze tak było.

Skąd wziął się zwyczaj organizowania dożynek? Dlaczego i jak świętowano koniec żniw przed laty? Postanowiliśmy przyjrzeć się tradycji.

Współczesne dożynki - jak przebiagą? Program według schematu

Na początku jest msza dziękczynna - za zebrane plony, za bezpieczeństwo, za rolników. Zazwyczaj sprawuje ją proboszcz, a jeśli to dożynki wojewódzko-diecezjalne - biskup. Odbywa się w pobliskim kościele albo jest to msza polowa. Przed mszą lub po jej zakończeniu odbywa się drugi ważny punkt święta żniw, czyli przemarsz dożynkowego korowodu. Uczestnicy zbierają się np. przed szkołą, ustawiają w kolejności - miejscowa orkiestra dęta, poczty sztandarowe, dalej przedstawiciele wsi lub gmin (w przypadku dożynek powiatowych) ze starannie wykonanymi wieńcami. Są 2 kategorie konkursowe - wieńce tradycyjne i nowoczesne (ozdoby dożynkowe). Pomysłowość autorek, bo zazwyczaj są to koła gospodyń wiejskich, nie zna granic. Dlatego co roku można zobaczyć łodzie, kościoły, powozy czy wiatraki ze słomy, nasion i kwiatów. 

Kiedy orszak dotrze na miejsce, po mszy (chyba, że była wcześniej), zaczynają się przemowy, podziękowania, wręczanie medali i odznak. To czas uhonorowania zasłużonych na lokalnym gruncie. Potem przychodzi czas na część artystyczną. Na scenie tańczą i śpiewają dzieci, młodzież, miejscowe zespoły i grupy kabaretowe. Obok już zaczyna się zajadanie grochówki i innych wystawionych smakołyków. Dzieci ciągną rodziców na dmuchane ślizgawki i trampoliny.

Sierpy, kosy i Bizony. Żniwa przed laty [zdjęcia]

Towarzystwo powoli się wymienia. Starsi wracają do domów, pojawia się młodsze pokolenie. Czekają na koncert gwiazdy wieczoru - przeważnie zespołu disco polo, bo zapewnia dobrą zabawę, a przecież mieszkańcy chcą potańczyć. Jak już zacznie się zabawa, trwa do późnego wieczora. Rozbawionym i już nieco "zmęczonym" uczestnikom wystarczy potem odtwarzana. Taki scenariusz powtarza się niemal wszędzie i co roku. 
 
Dożynki na początku XX wieku

Zasłużony polski etnograf prof. Józef Burszta w przedmowie do książki "Staropolskie święto żniw" Mariana Mikuty wskazuje na powiązanie pracy z folklorem w dożynkowych obchodach. "Staropolskie święto żniw - dożynki - są znakomitym przykładem bezpośredniego przejścia z pracy do obrzędu". Dożynki rozpoczynały się od momentu ścinania ostatniego snopa. "(...) z ostatnich ścinanych kłosów dziewczyny wiły obrzędowy wieniec żniwny (...). Następował potem pochód orzędowego korowodu do wsi, gdzie następowały dalsze etapy uroczystości, zakończonej huczną zabawą", wyjaśnia Burszta.

Dożynki a religia

Nie można zapominać o magicznej funkcji dożynek, ich powiązaniem z religią. Obrzędy religijne miały na celu podziekowanie Bogu za plony i wyproszenie pomyślnych w kolejnym roku. Dziś nadal dożynki zaczynają się od mszy dziękczynnej. Szeroki repertuar pieśni związanych z dożynkami, ceremoniał i symbolika została znacznie spłaszczona. Już w 1970 roku pisał o tym Józef Burszta wskazując na "modernizację życia gospodarczego, wkraczanie nowoczesnej techniki, postęp oświaty, otwarcie szerokie wsi dla kultury masowej".

"Zanikła bezpowrotnie różnorodna, kolorowa i bogata obrzędowość życia wiejskiego", pisał już w 1970 r. Burszta. Co pozostało? Obrzęd wręczania gospodarzom dożynek chleba.

________________________________________________

W jaki sposób obchodzono dożynki na terenie dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego? Opowiada nam Hanna Łopatyńska z Muzeum Etnograficzne w Toruniu:

Jak święto plonów wyglądało w regionie przed laty?

Dożynki, nazywane niegdyś też wieńcem, wieńcowem lub okrężnem, są uroczystą kulminacją całego cyklu prac na roli i świętowaniem zakończenia żniw. Obrzęd ten wywodzi się z czasów przedchrześcijańskich i wiąże się z magią agrarno-wegetacyjną. Jest podziękowaniem za plony i wyrazem nadziei, że powtórzą się one w następnych latach.

Do początków XX wieku dożynki organizował dziedzic we dworze lub najbogatsi gospodarze. W latach międzywojennych rozpoczęto urządzać także dożynki parafialne, gminne, powiatowe, wówczas gospodarzami dożynek był proboszcz, sołtys, wiejscy działacze.

Z końcem żniw i tradycyjnymi dożynkami w naszych regionach wiązało się wiele zwyczajów. Na przykład na Kociewiu i w Borach Tucholskich na ostatniej furze zwożonego z pola zboża stawiano dziada ze snopka zboża, ubranego w kapelusz i starą sukmanę. Parobków jadących wozem z dziadem obficie polewano wodą. Na Kujawach, po zżęciu zbóż wiązano mały snopek, który strojono kwiatami. Snopek ten, zwany pępkiem, zanoszono do dworu jako znak zakończenia prac w polu.

Głównym elementem dożynek jest wieniec uwity ze zboża, udekorowany kwiatami i wstążkami. Na Kociewiu i w Borach Tucholskich wieniec niosła na grabiach na przedzie orszaku przednica. Za nimi podążali kosiarze z kosami udekorowanymi kłosami i kwiatami oraz wiązarki z grabiami przystrojonymi wstążkami, zbożem i chusteczkami. Na Kujawach i na ziemi chełmińskiej w wieńcu na głowie szła do dworu przodownica, której towarzyszyli wszyscy pracujący przy żniwach.

Wieniec ofiarowywano dziedzicowi, śpiewano wówczas pieśni:

  • Wyrosła bieliczka na odłogu,
  • Skończyli żniwa, chwała Bogu.
  • Plon niesiemy, plon,
  • Wielmożnemu Panu w dom.

(Łobdowo, ziemia chełmińska)

Dziedzic przechowywał wieniec do następnych dożynek. Ziarno wykruszone z wieńca używano do pierwszych zasiewów, jako zapowiedź dobrych plonów w roku następnym. Dożynki kończyły się poczęstunkiem – wódką, plackiem, kawą i taneczną zabawą przy muzyce kapeli.

Jak zmieniło się na przestrzeni dziesięcioleci? Co straciły z dawnej obrzędowości, a co przetrwało mimo rozprzestrzenienia się kultury masowej?

Po II wojnie światowej dożynki stały się ogólnopolskim świętem plonów. Dla swoich pracowników urządzały je Państwowe Gospodarstwa Rolne, wiejskie organizacje społeczne i polityczne. Urządzano też dożynki gminne, powiatowe i centralne, podczas których zachowywano elementy z tradycyjnych dożynek, tj pochód z wieńcem, który wręczano przedstawicielom władzy, np. 1. sekretarzom PZPR.

Po 1980 roku dożynki nabrały charakteru religijnego, który jest aktualny do dzisiaj. O ile dożynki tradycyjne były świętem gospodarskim, to współcześnie, równie ważną częścią obchodów święta plonów, co pochód z wieńcem, jest msza święta. Te zmiany widoczne są także w formie wieńców, które przeważnie nie mają wiele wspólnego z tradycyjnym kształtem. Różnią się nie tylko rozmiarami (te dawne były wielkości korony wkładanej na głowę przodownicy), ale i wykorzystywaniem w nich symboliki religijnej, wizerunków Matki Boskiej, papieża Jana Pawła II, a także nawiązywaniem do aktualnych problemów społecznych (takich jak obrona życia poczętego). Równolegle rozwija się twórczość „okołodożynkowa”, czyli wykonywanie z kłosów, ziaren zbóż, kwiatów, warzyw i owoców modeli kościołów, monstrancji, kapliczek, symboli narodowych, a także koszy, wiatraków itd. Nowością ostatnich lat jest ustawianie po żniwach przy wjazdach do wsi kompozycji ze słomy, często okazałych rozmiarów: postaci gospodarzy, zwierząt, zagród, co pokazuje pomysłowość i poczucie humoru mieszkańców.

 

polecane: FLESZ: Podział Mandatów po wyborach parlamentarnych

Wideo

Materiał oryginalny: Dożynki - tradycja na wsi. Jak wyglądają dziś, jak świętowano dawniej? - Gazeta Pomorska

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3